انواع مال ⚖️ دانستنی های حقوقی اموال

انواع مال در حقوق مدنی؛ بررسی کامل انواع اموال و آثار حقوقی آن‌ها

مال یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم در حقوق مدنی است که بخش بزرگی از روابط مالی و معاملاتی انسان‌ها بر پایه آن شکل می‌گیرد. شناخت دقیق مفهوم مال و آشنایی با انواع مال، نه‌تنها برای دانشجویان و فعالان حقوقی، بلکه برای مشاوران املاک، سرمایه‌گذاران و حتی عموم مردم، یک ضرورت جدی محسوب می‌شود.

در نگاه حقوقی، هر چیزی که دارای ارزش اقتصادی بوده و قابلیت اختصاص به شخص یا اشخاص معین را داشته باشد، مال تلقی می‌شود. اما این تعریف کلی، همه ماجرا نیست. قانون‌گذار برای تنظیم بهتر روابط اجتماعی و مالی، انواع اموال را بر اساس معیارهای مختلفی دسته‌بندی کرده است؛ دسته‌بندی‌هایی که آثار حقوقی مهمی در مالکیت، نقل‌وانتقال، ضمانت اجرا و مسئولیت‌ها دارند.

شناخت انواع مال به ما کمک می‌کند بدانیم با چه نوع دارایی‌ای مواجه هستیم، آیا امکان انتقال آن وجود دارد یا خیر، در صورت تلف یا تضییع چگونه جبران می‌شود و چه مقرراتی بر آن حاکم است. به‌ویژه در حوزه املاک، تفاوت میان مال منقول و غیرمنقول، مال مشاع و مفروز یا مال طلق و غیر طلق، نقش تعیین‌کننده‌ای در معاملات دارد.

در این مقاله تلاش شده است با زبانی دقیق اما قابل فهم، ابتدا مفهوم مال تبیین شود و سپس مهم‌ترین انواع مال در حقوق مدنی به‌صورت دسته‌بندی‌شده بررسی گردد. این راهنما می‌تواند به‌عنوان یک مرجع کاربردی برای درک بهتر ساختار حقوقی اموال مورد استفاده قرار گیرد.

معنا و مفهوم مال

«مال» از نظر لغوی به معنای دارایی و چیزی است که در تملک شخص باشد و از نظر اصطلاح حقوقی، به چیزی مال می گویند که دارای دو شرط اساسی باشد: نخست این که مفید باشد و نیازی را برآورده کند و دوم آن که قابل اختصاص یافتن به شخص یا اشخاص معین باشد.

بنابراین هر چیز یا امری که میل و رغبت برای آن وجود داشته باشد و دارای ارزش اقتصادی باشد و قابل تقویم به پول یا ارزش دیگری باشد، مال نامیده می شود.

انواع مال در حقوق مدنی

برای مال تقسیمات مختلفی مطرح شده است و از آن جمله می توان به تقسیم مال به مادی و غیرمادی، عین و منفعت، منقول و غیر منقول، مثلی و قیمی، مصرف شدنی و قابل بقاء، مال دارای مالک خاص و مال فاقد مالک خاص و در نهایت، مال طلق و مال غیر طلق اشاره کرد.

⚖️ مال مادی و مال غیر مادی

مال مادی آن است که وجود خارجی و عینی داشته باشد و قابل لمس باشد؛ مثل میز، صندلی و خانه. در مقابل، مال غیر مادی آن است که وجود خارجی و ملموس ندارد، اما قانون آن را به عنوان مال معتبر شناخته است؛ مانند حق کسب و پیشه، سرقفلی، حق مولف، حق تصنیف و حق اختراع.

⚖️ تفاوت عین و منفعت در انواع اموال

عین عبارت از شیء مادی مستقل یا مال مادی خارجی است. منفعت نیز از اقسام مال است و منظور از آن، ثمره و فایده ای است که به تدریج از عین به دست می آید. معمولاً شخصی که مالک مالی می شود، هم عین مال به او تعلق دارد و هم از منافع آن استفاده می کند؛ مثل مالک آپارتمان که هم مالک عین آپارتمان است و هم از منافع آن بهره مند می شود. البته ممکن است عین ملک در اختیار شخصی باشد و منافع آن در اختیار شخص دیگری مثل آپارتمانی که مالک برای مدتی آن را اجاره می دهد و در این حالت در مدت اجاره، مالک عین و مالک منافع ملک از هم جدا هستند.

⚖️ مال مثلی و مال قیمی

مال مثلی عبارت از مالی است که شبیه و نظیر آن زیاد است؛ مانند شکر و برنج. در مقابل مال قیمی مالی است که دارای شبیه و مثل نباشد، یعنی نوعاً دارای امثال از هر جهت مساوی نباشد. ملک از جمله اموال قیمی است، زیرا هیچ دو ملکی پیدا نمی شود که از تمام جهات با هم یکسان و شبیه باشند.

⚖️ مال مصرف شدنی و مال قابل بقاء

مال مصرف شدنی مالی است که با یکبار استفاده و یا به تدریج از بین می رود؛ مثل انواع خوراکی ها در مقابل، اموال قابل بقاء اموالی هستند که با استفاده کردن از بین نمی روند و باقی می مانند و به عبارت دیگر کم شدن از عین مال به صورتی نیست که قابل مشاهده باشد؛ مثل ماشین و املاک.

⚖️ مال منقول و مال غیر منقول

مال غیر منقول مالی است که آن را از محلی به محل دیگر نتوان انتقال داد. غیر منقول بودن مال ممکن است ذاتی باشد مثل غیر قابل انتقال بودن زمین و یا ممکن است در نتیجه عمل انسان باشد مثل مصالح به کار رفته در بنای یک ساختمان که در ابتدا منقول بوده و پس از به کار رفتن در ساختمان نقل و انتقال آن مستلزم خراب شدن بنا است.

برخی از اموال هم به حکم قانون غیر منقول محسوب می شوند که عبارتند از: حیوانات و اشیایی که مالک آن را برای عمل زراعت اختصاص داده باشد. در مقابل اموال منقول اشیایی هستند که جا به جایی آنها از محلی به محل دیگر ممکن باشد، بدون این که به خود مال یا محل آن خرابی وارد شود. بر این اساس، ضابطه اصلی در تشخیص اموال منقول از غیر منقول، قابلیت و امکان جا به جایی مال است. زمین یا بنای ساخته شده بر روی زمین از شناخته شده ترین مصادیق اموال غیر منقول هستند.

⚖️ مال مشاع و مال مفروز

در اصطلاح حقوق، مال مشاع عبارت است از مالی که دو نفر یا بیشتر در آن شریک باشند و سهم هر یک را نتوان از هم تشخیص داد؛ مثل خانه ای که از طریق ارث بــه ورثه متوفی می رسد و یا خانه ای که چند نفر با پول مشترک آن را می خرند و هر یک نسبت به سهم خود در آن شریک اند، یعنی جزء جزء آن خانه به طور مشترک برای همه شرکا است.

در مقابل مال مشاع، مال مفروز یا ملک اختصاصی قرار دارد. منظور از مال مفروز آن است که شخص به صورت انحصاری مالک آن مال است؛ مانند خانه یا ماشینی که منحصراً در ملکیت یک فرد است و کسی با او شریک نیست.

تقسیم انواع مال به مال دارای مالک خاص و مال فاقد مالک خاص

از منظری دیگر، اموال به اعتبار اختصاص آنها به مالک، به اموال دارای مالک خاص و اموال فاقد مالک خاص قابل تقسیم هستند.

انواع اموال دارای مالک خاص

اموال و املاک دارای مالک خاص به اموالی گفته می شود که در مالکیت شخص یا اشخاص مشخصی است، چه این مال مورد استفاده ایشان باشد و چه در اختیار افراد دیگر باشد. ملک خصوصی، اموال موقوفه و اموال دولتی اموال دارای مالک خاص محسوب می شوند.

🔹 ملک خصوصی

بارزترین مصداق اموال خصوصی اموالی است که به هر شخص تعلق دارد. هر شخص حقیقی یا حقوقی قاعدتاً می تواند صاحب اموال مختلف باشد مگر آن که مالکیت وی با مانعی قانونی یا قراردادی مواجه گردد.

🔹 اموال موقوفه

وقف شخصیت حقوقی مستقل دارد و مال موقوفه به شخصیت حقوقی موقوفه تعلق پیدا می کند. بر این اساس، مال موقوفه در زمره اموال دارای مالک خاص قرار دارد.

مطابق قانون، هر موقوفه دارای شخصیت حقوقی است و متولی یا سازمان اوقاف و امور خیریه حسب مورد نماینده موقوفه است. عین مال موقوفه اختصاص به شخصیت حقوقی موقوفه دارد و منافع آن مختص اشخاصی است که مال به نفع آنها وقف شده (موقوف علیهم) است. بنابراین به عنوان مثال، اگر متولی وقف به عنوان نماینده موقوف علیه، زمین وقفی را برای زراعت یا ساخت ساختمان و استفاده از آن اجاره دهد، کشت و زرع و بنای ساخته شده متعلق به مستأجر، منفعت اجاره متعلق به موقوف علیه و خود زمین وقفی متعلق به موقوفه خواهد بود.

🔹 اموال دولتی

اموال دولتی به اموالی اطلاق می شود که به طریق قانونی، توسط وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی به تملک در می آیند. برای توضیح بهتر می توان گفت: اموالی که در اختیار دولت است به دو گونه می باشد: برخی اموال و املاک به دولت اختصاص دارد و دولت مثل هر شخص دیگری مالک آن اموال است. این بخش از اموال دولت اموال دارای مالک خاص محسوب می شود. برخی دیگر از اموالی که در اختیار دولت است اموال عمومی محسوب می شود که دولت در آنها مالکیتی ندارد، بلکه اداره آنها بر عهده دولت است تا برای استفاده عموم مهیا گردد. این اموال، اموال فاقد مالک خاص هستند.

انواع اموال فاقد مالک خاص

اموال فاقد مالک خاص به چهار دسته «مشترکات عمومی»، «مباحات»، «انفال» و «اموال مجهول المالک» تقسیم می شوند. این اموال مالک خاص ندارند و متعلق به عموم مردم هستند و هیچ کس حق استفاده انحصاری از آنها را ندارد. با این حال، دولت به دلیل مسئولیتی که در قبال جامعه دارد، اداره این اموال عمومی را در اختیار دارد.

🔹 مشترکات عمومی

مشترکات عمومی اموالی است که در اختیار عموم مردم است و کسی حق استفاده اختصاصی و انحصاری از آنها را ندارد. حق جامعه نسبت به مشترکات یک حق محدود است و افراد جامعه نمی توانند در اموالی که داخل در مشترکات و اموال عموم است، همان تصرفی را کنند که در اموال خصوصی خود می کنند. دولت برای انجام خدمات عمومی و اجرای وظایف خود این اموال را در اختیار دارد و به تناسب از هر یک استفاده خاصی می کند.

🔹 مباحات عامه

این اموال جزء اموالی هستند که مالک خاص ندارند و دولت تنها به عنوان مدیر و سرپرست و اداره کننده آنها شناخته می شود و اختیارات کمتری نسبت به مالک دارد. بر خلاف اموال دولتی، صلاحیت دولت در مباحات عامه در حدود اداره مال می باشد. از جمله مباحات عامه می توان به اراضی موات احیا شده، آب های مباح و معادن اشاره کرد.

🔹 انفال

انفال اموالی است که مالک خاص نداشته و به موجب قانون، متعلق به مقام و منصب امامت و رهبری جامعه اسلامی است تا طبق مصالح مسلمین صرف نماید. اراضی موات، جنگل ها، دریاها و بستر رودخانه ها از مصادیق انفال محسوب می شوند.

🔹 اموال مجهول المالک

مال مجهول المالک با مال بدون مالک متفاوت است. منظور از اموال مجهول المالک اموالی است که در واقع مالک دارد اما شناسایی مالک آن ممکن نیست. این اموال با اجازه حاکم یا شخص مأذون از طرف حاکم، به مصرف فقرا می رسد (ماده ۲۸ قانون مدنی) در حال حاضر سازمان جمع آوری و فروش اموال تملیکی عهده دار اداره این اموال است.

⚖️ مال طلق و مال غیر طلق

مال طلق به مالی گفته می شود که از نظر حقوقی قابل انتقال به غیر است و هیچ محدودیتی در نقل و انتقال مالکیت آن وجود ندارد. در مقابل، مال غیر طلق مالی است که امکان انتقال مالکیت آن وجود ندارد. این محدودیت ممکن است به صورت موقت باشد؛ مانند ملکی که در بازداشت و یا در رهن است و یا همیشگی باشد؛ مانند اموال عمومی و اموال موقوفه.

سوالات متداول درباره انواع مال

❓ مال چیست و چه شرایطی دارد؟

مال در حقوق به چیزی گفته می‌شود که دارای منفعت عقلایی بوده و قابل اختصاص به شخص یا اشخاص معین باشد. هر چیزی که ارزش اقتصادی داشته و قابل تقویم به پول باشد، در صورت دارا بودن این دو شرط، مال محسوب می‌شود.

❓ انواع مال در حقوق مدنی کدام‌اند؟

انواع مال شامل تقسیم‌بندی‌های مختلفی است؛ از جمله:
مال مادی و غیر مادی، عین و منفعت، منقول و غیر منقول، مثلی و قیمی، مصرف شدنی و قابل بقاء، مال مشاع و مفروز، مال دارای مالک خاص و فاقد مالک خاص، و همچنین مال طلق و غیر طلق.

❓ تفاوت مال مادی و مال غیر مادی چیست؟

مال مادی دارای وجود خارجی و قابل لمس است؛ مانند خانه یا خودرو.
در مقابل، مال غیر مادی وجود فیزیکی ندارد اما از نظر قانون مال محسوب می‌شود؛ مانند سرقفلی، حق کسب و پیشه، حق مؤلف و حق اختراع.

❓ منظور از عین و منفعت در انواع اموال چیست؟

عین به خود مال مادی گفته می‌شود، مانند یک آپارتمان.
منفعت، فایده‌ای است که به‌تدریج از عین حاصل می‌شود؛ مانند حق سکونت یا اجاره‌بهای همان آپارتمان. ممکن است مالک عین و مالک منفعت دو شخص متفاوت باشند.

❓ مال مثلی و مال قیمی چه تفاوتی دارند؟

مال مثلی مالی است که نمونه‌های مشابه و هم‌ارزش آن در بازار زیاد باشد، مانند برنج یا شکر.
مال قیمی مالی است که معمولاً مثل دقیق ندارد، مانند املاک؛ به همین دلیل، ملک از مصادیق بارز مال قیمی محسوب می‌شود.

❓ مال مصرف شدنی به چه مالی گفته می‌شود؟

مال مصرف شدنی مالی است که با استفاده از بین می‌رود یا به‌تدریج مستهلک می‌شود، مانند مواد غذایی. در مقابل، اموال قابل بقاء با استفاده از بین نمی‌روند؛ مانند خودرو یا ملک.

❓ تفاوت مال منقول و مال غیر منقول چیست؟

مال غیر منقول مالی است که امکان جابه‌جایی آن بدون خرابی وجود ندارد، مانند زمین و ساختمان.
مال منقول مالی است که می‌توان آن را بدون آسیب از محلی به محل دیگر منتقل کرد، مانند لوازم منزل.

❓ مال مشاع و مال مفروز چه تفاوتی دارند؟

مال مشاع مالی است که چند نفر در آن شریک هستند و سهم هر شریک به‌صورت فیزیکی قابل تفکیک نیست.
مال مفروز یا ملک اختصاصی، مالی است که تنها یک مالک دارد و هیچ شریکی در آن وجود ندارد.

❓ اموال دارای مالک خاص شامل چه اموالی می‌شوند؟

اموال دارای مالک خاص شامل اموال خصوصی، اموال موقوفه و بخشی از اموال دولتی است که مالک مشخص دارند و در تملک شخص یا نهاد معین قرار گرفته‌اند.

❓ اموال فاقد مالک خاص کدام‌اند؟

اموال فاقد مالک خاص شامل مشترکات عمومی، مباحات عامه، انفال و اموال مجهول‌المالک هستند. این اموال متعلق به عموم مردم‌اند و اداره آن‌ها بر عهده دولت است.

❓ مال طلق و مال غیر طلق چیست؟

مال طلق مالی است که از نظر حقوقی هیچ محدودیتی در نقل و انتقال آن وجود ندارد.
مال غیر طلق مالی است که انتقال مالکیت آن به‌صورت موقت یا دائمی ممنوع یا محدود شده است؛ مانند اموال وقفی یا اموال در رهن.

‼️ مقالات املاک | فرابلاگ ، مجله تخصصی برای آموزش مشاوران املاک